PROJEKT SŁOWNIKA STARSZEJ MOWY

WG PROZY ANDRZEJA SAPKOWSKIEGO

 

ostatnia modyfikacja: 1.07.1998 (Merlin) / 19.11.2001 (Regis)

 

SŁOWNIK

 

(w kwadratowych nawiasach proponowana przez Agnieszkę Wichrowską wymowa, w nawiasach zwykłych wątpliwości, przykłady i możliwe pochodzenie wyrazu)

 

 a'baeth                  [aweth*] - całować, pocałować (może mieć związek z fr. baiser, łac. basium)

 aard, ard                [ard] - góra, górny, najwyższy

 aark, aark               [ ] - kra, kra

 abb                      [ ] - ujście

 addan                    [adan] - tańczący  (czyżby od fr. danser?)

 aedd                     [ejd/ed] - okruch

 aefder                   [ ] - później (?) (ang. after)

 aen                      [en] - "z", także "do" (patrz rozmowa jaskółki z krukiem w WJ) oraz "na" (Aen me Glaeddyv...)

 aenye                    [ejnje/enje] - ogień

 aesledde                 [esled] - jeździć na sankach (ang. sledge)

 aespar                   [ ] - strzelać

 aevon                    [ewon/ejwon] - rzeka (gael. abhainn, jest rzeka Avon w Anglii)

 aép                      [ep] - "w" (A d'yaebl aép arse)

 aine                     [ain] - światło (światełko?)

 an                       [an] - mały, także rodzajnik nieokreślony (oraz "z" ?)

 an'givare                [angivr] - donosiciel, szpieg

 a'taeghane               [ategan] - dzisiaj (przypomina fr. aujourd'hui)

 arse                     [auarse/ars] - rzyć (zad) (ang. ass, arse)

 eate                     [ ] - lato (franc. l'ete)

 beanna                   [benna] - kobieta

 beann'shie               [benszi] - demon rodzaju żeńskiego obwieszczający czyjąś śmierć (niewątpliwie irl. banshee)

 Birke                    [ ] - równonoc wiosenna

 blath                    [blath*] - kwiat, kwiatuszek

 blathan                  [ ] - girlanda

 blathanna                [ ] - kwiatów

 bleidd                   [blejd] - wilk (bret. bleizh)

 bloed                    [blojw/bleuw**] - krew (ichaer także znaczy krew, zatem może chodzi tu o jakiś dialekt ze Skellige czy Brokilonu)

 bloede                   [blojwe/bleuwe**] - krwawy, cholerny (ang. bloody)

 cįelm                    [kelm] - spokój, spokojnie, wolno, powoli (także rzeczownik, może pochodzić z fr. calme czy ang. calm)

 cįemm                    [kem] - iść, przybywać (np. ang. come)

 caen                     [ken] - móc (ang. can)

 caer                     [ker] - warownia, gród, (walij., prowansalski, także irl.: dom, domek, również miejsce)

 cįerme                   [kerm] - los, dola (sanskr. karma)

 Cįerme                   [kerm] - Przeznaczenie

 carn                     [karn] - kurhan

 ceįdmil                  [kedmil] - witaj (pozdrowienie, oryg. irlandzkie i szkockie Ceud Mile Failte, czyli Sto Tysięcy Powitań)

 cerbin                   [kerbin] - kruk (fr. corbeau)

 cinerea                  [kinere/kinereja] - żyrytwa

 dearme                   [derme] - śpij, spać, dobranoc

 deireadh                 [dered] - koniec, kończyć (irl. deireadh - koniec)

 deith                    [deth*] - płomień

 deithwen                 [ ] - biały płomień

 dh'oine                  [din/duan] - człowiek (chyba z fr. homme)

 dhu                      [ ] - czarny

 dice                     [dike] - mówić (hiszp. decir, fr. dire, łac. dicere)

 d'yaebl                  [diebl] - diabeł (fr. diable)

 dol                      [dol] - dolina

 elaine                   [elein] - piękny

 en                       [en] - rodzajnik nieokreślony (En Dh'oine - jakiś człowiek)

 enid                     [ ] - stokrotka

 ess                      [es] - jest

 esse                     [esse] - będzie

 essea                    [essea] - jestem

 esseath                  [esseath] - jesteś

 evall                    [ewal] - koń (franc. cheval, łac. caballus)

 evelienn                 [evelien] - wszystko, wszyscy (cały, całość?) (ang. every)

 feainne                  [fenne] - słońce

 fen                      [fen] - błonie (a.sax. fen, fenn, D. veen G. fenne, goth. fani)

 foilé                    [fouil/faul] - szalona

 folie                    [foli] - szaleństwo (fr. folie)

 gar'ean                  [garen] - uwaga, uważaj (fr. garde)

 geas                     [gesz] - przekleństwo, klątwa, zew(?) (oryg. irl. geasa, lub gael. geis)

 glįeddyv                 [gladif***] - miecz (łac. gladius - miecz, także st. fr. glaive, lub gael. claidheamh)

 glean                    [ ] - dolny, niski

 gleanna                  [ ] - dolin

 glosse                   [ ] - ?patrzeć, ?oglądać a. ?mówić

 Glyswen                  [ ] - Biała Rzeczka

 gwen, gwyn              [ ] - biały (także -wen)

 gvalch'ca                [falkka] - sokolica, sokoliczka (ewidentne związki z ang. falcon i fr. faucon, wymowa moze tez [falkka]?)

 gynvael                  [ginvejl***] - lodu

 hanse                    [ ] - zbrojna drużyna przyjaciół

 hav'caaren               [hafcaarn] - słowo kojarzące się z drapieżną chciwością

 hen                      [hen] - starszy, stary (np. muirehen - stare morze)

 ichaer                   [ikeer] - krew (np. Seidhe Ichaer - krew elfów)

 imbaelk                  [ ] - kiełkowanie

 inis                     [inis] - wyspa (wal. ynys, także gael. innis)

 invaerne                 [ ] - zima (franc. l'hiver)

 kelpie                   [ ] - groźny i złośliwy duch morza

 laeke                    [ ] - jezioro (fr. lac, ang. lake)

 lara                     [lara] - mewa

 lionors                  [lijonors] - lwica

 llamas                   [ ] - dojrzewanie

 luned                    [luned] - córka

 me                       [me] - moja, mój, mnie (a może po prostu nieodmienne?)

 meįth                    [ ] - spotkać (?) (ang. meet)

 milva                    [milwa] - kania (łac. miluus)

 mire                     [ ] - ?patrzeć, ?oglądać

 mistle                   [ ] - jemiołuszka (ang. mistle)

 minne                    [mine] - miłość (st.niem. Minne = miłość)

 Midaėte                  [ ] - przesilenie letnie

 Midinvaerne              [ ] - przesilenie zimowe

 muire                    [mure] - morze (gael. muir, także fr. mer i łac. mare)

 modron                   [ ] - matka

 morvudd                  [morvud] - wrogowie

 naev'de                  [neewde] - dziewięć (fr. neuf)

 neén                     [nen] - nie

 pest                     [ ] - zaraza, mór, dżuma (fr., ang. peste, niem. Pest, łac. pestis)

 que                      [ ] - co

 quirk, quirk             [ ] - ćwir, ćwir

 raenn                    [ren/rein] - biec, biegać (ang. run)

 rhena                    [rena] - królowa (fr. reine, łac. regina)

 scoia'tael               [skoateel] - wiewiórki

 seidhe                   [szei] - elf (oryg. irl. sidhe - siedziba elfów pod ziemią)

 sidh                     [szi lub szjidi] - elfem (ewentualnie może to nie odmiana przez przypadki, tylko dialekt brokiloński)

 shaent                   [szent] - śpiewać (fr. chanter)

 sledd                    [slej] - sanki (rzeczownik D. slede, sleede, ang. sledge)

 sor'ca                   [sorka] - siostrzyczka (łac. soror, fr. soeur)

 spar                     [spar] - strzelać (N'aen aespar a me - Nie strzelaj do mnie)

 spar'le                  [ ] - zastrzelić go (?)

 straede                  [stred] - droga [ang.,niem.,włos.]

 squaess                  [skess] - przepraszać (squaess'me - przepraszam), wybaczać

 tearth                   [terth] - lęk, bać się (łac. terreo = straszyć)

 taedh                    [teu] - bard

 tedd                     [ted] - dzień, czas, pora

 tirth                    [tirt] - dzik

 tor                      [tor] - wieża

 tvedeane                 [tfeden] - dwanaście, tuzin (ang. twelve)

 va                       [wa] - iść (franc. va - idzie, łac. vado)

 va faill                  [ ] - do widzenia

 vara                     [ ] - towar

 vatt'ghern               [watgern] - wiedźmin

 Velen                    [ ] - równonoc jesienna

 veloė                    [weleu**] - szybko ([1]) (łac. velox, velocis)

 vort                     [fort] - od siebie, precz, dalej, dłużej (Shaente vort) (holen.)

 wedd                     [wed] - dziecko

 weddin                   [ ] - dziecko, dziecię

 wen                      [ ] - biały (w złożeniach -wen)

 woed, woéd               [weud**] - las, lasu

 woedd                    [weud**] - lasu, leśny ([2])

 yeį                      [jea] - tak

 yghern                   [yighern***) - skolopendromorf ([3])

 yn                       [yin***] - na (?), jeden/przedimek okreslony

 ys                       [yis***] - w dół, z (bretońska legendy o zatopionym mieście Ys)

 zireael                  [cirejl] - jaskółka (chyba fr. hirondelle)

 zwaere                   [zweir] - przysięgać (ang. swear)

 

 * - "th" jak w angielskim "moth"

 ** - "eu" jak we francuskim "peux"

 *** - chodzi o dźwięk pomiędzy "y" a "i"

 

 [1]

  [Jan: veloė [weleu**] - i w ogóle umlauty: jeżeli veloe czytałoby się [weleu**], to veloė trzeba czytać inaczej... o ile dobrze pamiętam, to przynajmniej w niektórych językach europejskich umlaut "rozmienia" samogłoskę lub dyftong zapisywaną jako dwuznak "na drobne" i oznacza wymowę jako osobne dźwięki (np. Belgiė: [belżije]). Czyli veloė należałoby czytać tak, jak po polsku bez umlautu: [weloe] albo [feloe]. To samo dotyczy np. i-umlaut (jest to jedyne zastosowanie i-umlaut jakie znam) i pewnie pozostałych umlautów też.]

 

 [2]

  [Jan: Jeżeli woedd czyta się "weud**" (biorąc pod uwagę istnienie "v", podejrzewałbym raczej wymowę angielską, czyli "u" niezgłoskotwórczego - czyli [ueud**]), to dlaczego sledd ma być [slej]? Chyba jednak [sled].]

 

 [3]

  [Jan: Gh - w transkrypcji angielskiej słów obcych często oznacza dźwięczne "h", jak w ukraińskim, greckim albo staropolskim (hamak = [ghamak] a nie [khamak] w odróżnieniu od chama). Jest to tym prawdopodobniejsze, że istnieje w zapisie SM również samodzielna litera "g". Podejrzewałem nawet, że "gh" wymawia się z gardłowym harkotem (jak po holendersku), ale to chyba by nie pasowało do fonetyki SM - już prędzej do krasnoludzkiego.]

 

 

WYRAŻENIA I PRZYKŁADY

 

 

 Aenyell'hae - chrzest ognia (aenye - ogien, hael - leczyć?) Hael jest też używane jako pełne szacunku pozdrowienie (Filavandrel w [OŻ 208] i Ciri w [CzP 270]), vessekheal – u Zerrikanek

 Aevon y Pont ar Gwennelen - Rzeka Alabastrowych Mostów

 Gwenllech - Rzeka Białych Kamieni

 Gwynbleidd - Biały Wilk

 Aen N'og Mab Taedh'morc - Ćwiczenia Dla Młodych Bardów (to jak nic celtycki Mabinogion, którego nazwa znaczy dokładnie to samo. Morc występuje też w Dhu Dwimmermorc)

 morc - księga? podręcznik?

 Aedd Gynvael - Okruch Lodu

 Feainnewedd - Dziecko Słońca (gatunek kwiatów) (słonecznik? stokrotka?)

 En'ca minne - maleńko miłości

 A d'yaebl aep arse - w diabła rzyć

 Duén Canell - Miejsce Dębu

 En Dh'oine aen evall a straede - jakiś człowiek jedzie konno drogą

 Ceann Treise - kaskada w Brokilonie, jest słowo ceann w gaelickim oznaczające głowę, lub koniec czegoś, zakończenie. Jakieś pomysły?

 

 

PRZECZENIA

 

(bardzo podobny system jak w j. francuskim, szczególnie dopełnień dalszych i bliższych)

 

 N'te va - Nie idź. (Neen te va = N'te va - tak chyba się skraca)

 

 

RÓŻNE - GRAMATYKA

 

 -anna - kogo, czego? (blathanna - kwiatów) dopełniacz [Merlin: ale kwietna mandala to blathan caerme, więc to może też wyglądać tak, że blath to kwiatek a blathan - kwiatki. Nie ma też -anna w Miejscu Dębu - Duen Canell]

 

 aep - dopełniacz, takze 'syn': Cahir aep Ceallach. Jest też chyba miejscownikiem, w każdym razie oznacza też "w": por. a d'yaebl...)

[Jan: jeżeli jest wyznacznikiem dopełniacza, to wcale nie musi oznaczać "syn", zwłaszcza, że jeśli już, to musiałby oznaczać w ogóle potomka bez względu na płeć, gdyż jest używany również w odniesieniu do kobiet, np. Lara Dorren aep Shiadhal. Jeżeli jednak dopełniacz w SM pełni funkcję dzierżawczą - podobnie jak po polsku - to rozszerzanie znaczenia aep jest zbędne: Lara Dorren [córka] Shiadhala, Cahir (...) [syn] Ceallacha, Jan [syn] Piotra czy Wierch Kaspra (Ard aep Casper :) (słowa w nawiasach kwadratowych pozostają w domyśle). Ponieważ jednak funkcja dopełniacza jest też pełniona przez przyrostek -anna (kogo? czego? to przecież dopełniacz!), to być może aep pełni funkcję głównie lub wyłącznie dzierżawczą (Lara Dorren Shiadhalowa, Cahir (...) Ceallachowy itp)? Nie mam pod ręką materiału, żeby to sprawdzić.]

 

 -en - operator czasu przyszlego: (chyba...) N'aen aespar a me - Nie strzelaj do mnie (Nie zastrzel mnie)

 

 ell'ea - Va'en aesledde, ell'ea? Pójdziemy na sanki, dobrze? Końcówka pytająca ell'ea, normalna w dialekcie Skellige, jest niegrzeczną formą w klasycznej Starszej Mowie, w której pytanie tworzy się intonacją. [KE 90]. Formą przeczącą jest nell'ea. Pytania można też chyba zadać przez inwersję: zamiast Aeen esseath Sidh? można też powiedzieć "Ess'ae'n Sidh?"

 

 

Piosenka Jaskra w Brokilonie

 

 Yviss, m'evelienn vente caelm en tell

 Elaine Ettariel,

 Aep cor me lode deith ess'viell

 Yn blath que me darienn

 Aen minne vain tegen a me

 Yn toin av muireann que dis eveigh e aep llea...

 

 L'eassan Lamm faeinne renn, ess'ell,

 Elaine Ettariel,

 Aep cor aen tedd teviel e gwen

 Yn blath que me darienn

 Ess yn e evellien a me

 Que shaent te caelm a'vean minne me striscea...

 

 Miłować ciebie, to jest życia mego cel

 Nadobna Ettariel

 Zachować tedy pozwól wspomnień skarb

 I czarodziejski kwiat

 Miłości zakład twej i znak

 Kroplami rosy niby łzami posrebrzony...

 

 

                          Wyliczanka Piękny Kwiat

 

 Elaine blath, Feainnewedd

 Dearme aen a'caelme tedd

 Eigean evelienn deireadh

 Que'n esse, va en esseath

 Feainnewedd, elaine blath!

 

 

 Piękny kwiatku, Słońca dziecię

 Śnij, gdy pokój jest na świecie

 Lecz czas każdy żywot zmąca

 Co trwa jeszcze, czeka końca

 Piękny kwiatku, dziecię Słońca!

 

 (przekład Merlina, instyktowny, nie do końca udokumentowany)

 

 

 

Kruk i jaskółka

 

 Hen Cerbin dic'ss aen n'og Zireael

 Aark, aark, caelm foile, te veloe, ell?

 Zireael veloe que'ss aen en'ssan irch

 Mab og, Hen Cerbin, vean ni, quirk, quirk!

 

 (jak to przetłumaczyć? szczególnie trzecia linijka...)

 

 

Krasnoludzki

 

 duvvel hoael, duvvelsheyss (duvvel  - diabel)

 NAZWY KART:

 vaina   - panna,

 hraval  - krol,

 ballet  - walet,

 MIECZE:

 gwyhyr, sihill

 

 Bloėmenmagde - po elfiemu Dana Méabdh (["Danamebi"]), a we wspólnym:

 Panna Polna alba Żywia [OŻ 211].

 

 

LUĆNE NOTATKI, ZDANIA NIE DO KOŃCA PRZETŁUMACZONE

 

 Aen me Glaeddyv, zwaere a Bloedgeas, Ard Rhena, Lionors Aep Xintra! - na mój miecz składam przysięgę krwi, Najwyższa Królowo, Lwico z Cintry! (czemu Xintra a nie Xin'trea? Czyżby znowu dialekt ze Skellige?)

 

 aen Saevherne - z Wiedzących

 aen'drean va, eveigh Aine - Przybądź, nieśmiertelne Światło!

 Belleteyn - Rozkwit

 caelm, evellienn! - spokój, wszyscy!

 Deithwen Addan yn Carn aep Morvudd - Biały Płomień Tańczący Na Kurhanach Wrogów

 elaine deireadh - "piękny koniec" - tak mawiają elfy

 elaine tedd a'taeghane, a va'en aesledde - pogodę mamy dziś piękną pójdźmy zatem na sanki

 ess'creasa - tak trzeba

 ess'laine - to jest ładne, to ładne

 ess'tedd, esse creasa - juz czas, tak trzeba

 ess'tuath esse - Tak będzie

 ess've vort shaente aen Ettariel? Shaente a'vean vort? - Czy zaśpiewasz o Ettariel ? Zaśpiewasz dla nas teraz? (?)

 evelienn vara en ard scedde - cały towar najwyższej jakości (gatunku)

 gar'ean, taedh. Va caelm. - uważaj, poeto. Idź powoli/spokojnie.

 gar'ean. N'te va. Ki'rin! - uważaj. Nie idź.

 glaeddyv vort, beanna - rzuć miecz, kobieto

 Imbaelk - Kiełkowanie

 ki'rin - ?

 Lammas - Dojrzewanie

 Lambert caen me a'baeth aep arse - Lambert może mnie pocałować w dupę

 m'aespar que va'en, ell'ea - No i co, zastrzelisz mnie? (?)

 Midinvaerne - Dzień Zimowego Przesilenia, mid | invaerne => l'hiver = zima (franc.)

 Midaete - Dzień Letniego Przesilenia, mid | eate => l'ete = lato (franc.)

 mir'me vara  - (chciałem tylko) obejrzeć towar? (Vara może pochodzić od ang. ware o tym samym znaczeniu)

 mire, que spar aen'le - patrz, jaki będzie strzał/ jak go zastrzelę (?)

 mireann vara, va'en vort - vara to chyba towar; [Merlin: towar obejrzany, pora jechać? Mireann vara to ewidentnie coś związanego z oglądaniem towaru, ale nie wiem, czy ma charakter twierdzący, czy przeczący]

 n'aen aespar a me - nie strzelaj do mnie

 n'ess a tearth. Sh'aente. - nie bój się. Śpiewaj.

 n'ess tedd - nie ma czasu. Może również znaczyć: to nie czas (na to)

 n'te dice'en. Sh'aente, va - nic nie mów. Śpiewaj.

 n'te mire daetre. Sh'aente vort - nie oglądaj się. Śpiewaj dalej.

 n'te shaent a'minne - nie śpiewaj o miłosci.

 ne tuv'en que'ss, luned - nie zabijaj tego, czym jesteś, córeczko (?)

 naev'de aen tvedeane - dziewięć za tuzin

 nell'ea. T'en pavienn, Aen Seidhe.

 que glosse? Que l'en pavienn, ell'ea?

 que suecc's - co się dzieje?

 que'ss aen me dicette, Enid? Vorsaeke'llan? Aen vaine? - o czym ty mówisz Enid? Poświęcić ich? (pozwolić im zginąć???). Na próżno? (fr. En vain) (???)

 Saovine - Zamieranie

 spar'le - zastrzel go

 tearde - później

 thaess aep - zamknij się

 thaesse - milcz

 va'en aesledde, me elaine luned - chodźmy na sanki, moja piękna córko

 va'esse deireadh aep eigean - coś się kończy

 Vedrai! Enn'le! - enn'le znaczy chyba bierz go\ łap go!

 voe'rle, Vanadain. Quess'aen? - rozejrzyj się, Vanadain. Co się dzieje?\ co tam? (?)

 va faill - do widzenia (znowu failte)

 

Ciekawostka: po łacinie jaskólka to hirundo, więc nazwa farmy na której Geralt spotyka się z Yen i Ciri w Cz. P. też pochodzi od zireael, aczkolwiek pokrewieństwo jest odległe.

 

Dużo nazw i imion własnych ma źródła w tekstach celtyckich. U wybrzeży Szkocji była niegdyś wyspa Thanet, Cairngorm to tameczne góry. Z kolei Powys to starożytne księstwo i region Walii, imię Medb lub Meve nosi królowa w Mabinogionie (do którego AS wszak się odwołuje), Demetia (Carla Demetia Crest) to kolejny region Walii. W klasztorze na Ionie w IX wieku był opat Cellach (są pewne podobieństwa do imienia ojca Cahira), wreszcie imię diaboła może pochodzić od celtyckiego naszyjnika torques. Kelpie to szkocki demon - koń nawiedzający jeziora. Aes side to staroirlandzki lud zamieszkujący ziemne kopce. Belleteyn to Beltaine, Saovine - Samhain. Z kolei nazwy z wysp Skellige noszą wyraźne piętno mitologii skandynawskiej: Ragh Nar Roog to Ragnarok, Hemdall to Heimdall, nie mówiąc o Freyji. Są też słowa o wyraźnie wikińskiej proweniencji jak jarl czy drakkar, ale to już nie do tego słownika.